Τετάρτη, 13 Ιουνίου 2012

Οι γητευτές των λαών

Ήταν Ιούνιος του 1920…..
«Η μοίρα της εποχής μας χαρακτηρίζεται από εξορθολογισμό, διανοητικοποίηση και, πάνω απ 'όλα, από την απογοήτευση του κόσμου».
Θα μπορούσαν να είναι λόγια κάποιου σύγχρονου στοχαστή, είναι όμως το συμπέρασμα του Max Weber, που πέθανε τον Ιούνιο του 1920. Μέσα στο περιβάλλον απογοήτευσης της δικής του εποχής, ο Γερμανός κοινωνιολόγος ανέλυσε, μεταξύ άλλων, τους τρόπους με τους οποίους ασκείται η εξουσία και πρόσφερε μια εξαιρετική παρουσίαση του φαινομένου της χαρισματικής ηγεσίας. Ειδικά στη χώρα μας, σε κάθε περίοδο κρίσης, εμφανίζονται συχνά - πυκνά αυτόκλητοι πατριώτες – σωτήρες, και κάποιοι από αυτούς μοιάζουν να έχουν αναδυθεί κατευθείαν μέσα από την εποχή και το μυαλό του Max Weber. Κι εμφανίζονται επειδή, όπως το διατύπωσε ο Στέλιος Ράμφος, «Η μεγάλη κρίση και ανασφάλεια που νιώθει ο Ρωμιός, δεν το δραστηριοποιεί, δεν τον κάνει να σκεφτεί, τον κάνει να ψάχνει για πατέρα. Τον κάνει να ψάχνει για υποσχέσεις».

Ο χαρισματικός ηγέτης, ισχυρίζεται ο Weber, είναι απρόβλεπτος επειδή δε δεσμεύεται από νόμους και κανόνες. Γοητεύει τους οπαδούς του, οι οποίοι του αποδίδουν εξαιρετικές ικανότητες και τον τοποθετούν υπεράνω του νόμου, γραπτού και άγραφου, πεπεισμένοι πως « αυτός ξέρει καλύτερα». Σε ιστορικές στιγμές απόγνωσης, όταν ο κόσμος αναζητά τη σωτηρία του από βέβαιο όλεθρο, ο ηγέτης αυτός εμφανίζεται ως «σαρξ εκ της σαρκός τους», υπόσχεται το θαύμα και απαιτεί τυφλή υπακοή στο πρόσωπό του προκειμένου να επιτευχθεί η ευγενής επανάσταση. Τα πλήθη ενθουσιάζονται, «μαγεύονται» και παραδίδονται άνευ όρων στην μοναδική τους ελπίδα, νομιμοποιώντας κάθε απόφαση του σωτήρα τους.
Είναι φανερό πως η σχέση αυτή μοιάζει αταίριαστη στα χρόνια του ορθολογισμού και της επιστήμης, και μάλιστα στον δυτικό - δημοκρατικό κόσμο. Περιγράφεται με ψυχολογικούς ή μεταφυσικούς όρους, χαρακτηριστικό της αστάθειας που διακρίνει τη χαρισματική ηγεσία: Μόλις το χάρισμα υποχωρήσει, η ομάδα παρακμάζει κι εξαφανίζεται. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που οι χαρισματικοί ηγέτες φροντίζουν εγκαίρως να «αναβαθμίσουν» την ομάδα τους από επαναστατική κίνηση σε κομμάτι του συστήματος, για την αποδόμηση του οποίου είχε αρχικά δημιουργηθεί. Ο Weber εξηγεί, πως ο ηγέτης δανείζεται τα «εργαλεία» των άλλων μορφών ηγεσίας για να διασώσει το έργο του.
Επειδή λοιπόν είναι εκ φύσεως απρόβλεπτος, οι οπαδοί, μόλις κουραστούν από την επανάσταση δεν αισθάνονται πλέον ασφαλείς. Τότε ο ηγέτης δανείζεται μεθόδους από τα άλλα δύο μοντέλα ηγεσίας, που είναι πιο σταθερά και δοκιμασμένα. Θεσμοθετεί κανόνες και «τελετουργικά» που βοηθούν τους οπαδούς να παραμείνουν ενωμένοι, ως κλειστό (ιερό) σύστημα, όπως ισχύει στο παραδοσιακό μοντέλο, στη βάση του οποίου οι μονάρχες του παρελθόντος κυβερνούσαν ολόκληρους λαούς προβάλλοντας ως ύψιστο καθήκον τη διαφύλαξη της παράδοσης. Όποιος δεν τηρεί τις νέες παραδόσεις, λοιδορείται και αποβάλλεται από την ομάδα. Από το ορθολογικό μοντέλο ηγεσίας, υιοθετείται η γραφειοκρατική δομή και η ανάθεση αρμοδιοτήτων. Κανονικά, σε αυτό το μοντέλο οι κυβερνώμενοι υπακούουν στον απρόσωπο Νόμο, ανεξάρτητα από το ποιος τον εκπροσωπεί κάθε φορά. Οι οπαδοί όμως του χαρισματικού ηγέτη εξακολουθούν να βλέπουν στο πρόσωπό του τη ύψιστη αρχή. Αναλαμβάνοντας τις αρμοδιότητές τους, αποκτούν τη βεβαιότητα πως είναι πολύτιμα, αναντικατάστατα στελέχη στο πλευρό του σωτήρα και ταυτόχρονα, πως χωρίς αυτόν η ζωή τους θα όδευε προς την καταστροφή.
Με αυτή τη διαδικασία, η επαναστατική κίνηση μετατρέπεται αθόρυβα σε παράδοση κι επιβιώνει. Οι χαρισματικοί θρησκευτικοί ηγέτες, όπως ο Ιησούς και ο Μωάμεθ, εξακολουθούν να ασκούν τη γοητεία τους, επειδή η διδασκαλία τους συστηματοποιήθηκε από το ιερατείο που τους διαδέχτηκε. Οι πολιτικοί ηγέτες με χάρισμα κερδίζουν μια θέση στα βιβλία της ιστορίας κι έχουν φανατικούς οπαδούς ακόμα και δεκαετίες μετά τον θάνατό τους. Σκοτεινοί, όπως ο Στάλιν και ο Χίτλερ ή φωτεινοί όπως ο Γκάντι και ο Μαντέλα, εξακολουθούν να γοητεύουν και να προκαλούν την ορθολογική μας σκέψη, καθώς αναμένουμε τον επόμενο χαρισματικό ηγέτη, σκοτεινό ή φωτεινό.

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...